Drie typen AI, drie soorten vragen

Het woord "AI" zegt voor een architect bijna niets. Het dekt toepassingen die technisch, economisch en juridisch nauwelijks op elkaar lijken. Bij gemeente Middelveen, de casus van deze cursus, komen drie typen het meest voor. Het eerste type is voorspellend. Het model leert een patroon uit historische gegevens en past dat patroon toe op een nieuw geval. Denk aan: welk wegvak heeft het eerst onderhoud nodig, welke aanvraag is waarschijnlijk urgent. De uitkomst is altijd een score of een klasse. En de kwaliteit van die uitkomst hangt bijna volledig af van de historische data waarop is getraind. Het tweede type is generatief. Dit model produceert iets nieuws: tekst, beeld of code, op basis van een instructie en een context. Bijvoorbeeld een antwoord op een inwonersvraag, of een samenvatting van een dossier. Let op wat hier anders is dan bij voorspellend: de uitkomst is een tekst die overtuigend klinkt, ook als hij niet klopt. De kwaliteit hangt daarom af van de context die je meegeeft, en van de controle achteraf. Het derde type is agentisch. Hier voert het model zelf een reeks handelingen uit om een doel te bereiken: gegevens opzoeken, een systeem bevragen, een concept-brief klaarzetten. De uitkomst is dus geen tekst en geen score, maar een reeks acties. En de kwaliteit hangt af van wat de agent mág, niet alleen van wat hij kan. Waarom is dit onderscheid de eerste vraag die een architect stelt? Omdat elk type een andere ontwerpvraag oproept. Bij voorspellend vraag je: welke data, en hoe representatief? Bij generatief vraag je: uit welke bronnen, en wie controleert het resultaat? Bij agentisch vraag je: welke acties zijn toegestaan, en wie keurt dat goed? Wie het type niet benoemt, stelt vanaf het begin de verkeerde vraag — en krijgt later het verkeerde antwoord op een vraag die nooit gesteld had moeten worden. Dit is geen academisch onderscheid. Het bepaalt letterlijk welk gesprek je aan het begin van een initiatief voert, en met wie. Bij een voorspellend model praat je vroeg met de eigenaar van de historische data. Bij een generatieve toepassing praat je vroeg met wie de bronnen beheert waaruit geput wordt. Bij een agentische toepassing praat je vroeg met wie de bevoegdheid heeft om acties goed te keuren. Drie typen, drie gesprekken, drie andere gesprekspartners. En let op: in de praktijk combineren deze typen. Een chatassistent die ook meteen een afspraak inplant, is generatief én agentisch tegelijk. In dat geval geldt de zwaarste vraag van de twee — in dit voorbeeld dus de agentische. Dat is meteen een waarschuwing: hoe meer typen een toepassing combineert, hoe meer ontwerpvragen tegelijk open staan, en hoe groter de kans dat je er één vergeet. Middelveen overweegt een toepassing die binnengekomen bezwaarschriften samenvat, de relevante wetsartikelen erbij zoekt, en een conceptreactie klaarzet in het zaaksysteem. Neem de tijd om dat voor jezelf te beantwoorden voordat je verdergaat. De volgende video laat zien wat een AI-component fundamenteel anders maakt dan de software die je al kent.